قم در کوير فرو مي‌رود

ایمیل پرینت PDF
Administratorوجود شرايط اقليمي خشک و کاهش نزولات آسماني همچنين پايين رفتن آبهاي زيرزميني و عدم توجه کافي به توسعه فضاي سبز موجب شده که پيشروي کوير به سمت قم شدت گيرد.

به گزارش مهر از قم، در حاليکه از دشت پرشکوه مسيله جز نامي باقي نمانده و دامنه بيابان زايي تا 30 کيلومتري شهر قم رونما شده است؛ هر روز به‌اندوخته ‌هاي آب زيرزميني محتاج‌تر مي‌شويم؛ اگر از دشت هاي حاصلخيز و منابع طبيعي قم عملا چيزي جز نامشان باقي نمانده است ؛ اگر مي‌بينيم که مراتع قم با اندک باراني شاهد وقوع سيل مي‌شوند؛ اگر ريزگردها و غبارهاي عربي مهمان ناخوانده ريه‌هاي مردم مي‌شوند و اقتصاد، آ... موزش و... را به تعطيلي مي‌کشانند، همه و همه نشانه آن است که تراز بوم‌شناختي يا اکولوژيکي اين استان منفي شده و کفگير اندوخته‌هاي طبيعي مدت‌هاست که به ته ديگ خورده است.

مصيبت سيل سال‌هاي گذشته در قم که با خسارت هاي فراواني همراه بوده، يکي از ده‌ها مواردي است که وخامت بيابان‌زايي را به ما نشان مي‌دهد؛ وخامتي که حالا با جريان تغيير اقليم و خشکسالي به همراه الزامات تبعيت از اقتصاد بازاري ممکن است ابعادي خطرناکتر و برگشت‌ناپذيرتر هم پيدا کند.

در سال‌هاي اخير مسئله بيابان‌زايي در استان قم به يک نمايش غم‌انگيز تبديل شده تا جايي که پديده زايش بيابان در برخي از روستاهاي اين استان، نظام معيشتي را مختل کرده و به فروپاشي ساختارهاي فرهنگي و اجتماعي منجر شده و به دنبال آن فقر و بيکاري و مهاجرت را متوجه جمعيت روستايي اين استان کرده است.

 بيابان‌زايي پديده‌اي است که بسيار خزنده عمل مي‌کند، به طوري که اثرات ناشي از تخريب منابع طبيعي براي عامه مردم ملموس نيست. از سويي ديگر نتايج بيابان‌زايي هميشه به صورت ثابت و يکنواخت آشکار نمي‌شود بلکه پيامدهاي مختلفي در مناطق گوناگون دارد.

هجوم ماسه‌هاي روان و خسارت ناشي از آن به کانونهاي جمعيتي و...، کاهش حاصلخيزي و توان توليد اراضي زراعي و عرصه‌هاي منابع طبيعي، تشديد شوري‌زايي و زهدارشدن اراضي، کاهش کمي و کيفي آبهاي زيرزميني، افزايش سيل خيزي، تشديد آلودگي‌هاي زيست محيطي، کاهش تنوع زيستي، هدررفت منابع پايه، ناپايداري نظام توليد و تهديد منابع معيشت و... از مهمترين آثار زيان‌بار اين پديده است. 

نيمي از اراضي قم در معرض بيابان‌زايي

بيابان زايي که از آن به عنوان تخريب زمين ها در مناطق خشک، نيمه خشک و نيمه مرطوب تحت تأثير عوامل اقليمي و انساني ياد مي‌شود، مي‌تواند باعث از بين رفتن پوشش گياهي و پيدايش شرايط بياباني شود و بر گسترش و قلمرو بيابان بيافزايد.

اين مسئله در استان قم به لحاظ دارابودن شرايط اقليمي خشک بسيار حائز اهميت است و حتي به گفته احمد عفتان مديرکل منابع طبيعي استان قم، حدود نيمي از اراضي اين استان در معرض خطر بياباني‌شدن قرار دارند.

وي مساحت استان قم را يک ميليون و 123 هزار و 800 هکتار اعلام کرد و گفت: وسعت اراضي بياباني در قم بيش از 176 هزار هکتار محاسبه شده است که حدود 15 درصد از مساحت اين استان را در بر دارد.متأسفانه بيش از 470 هزار هکتار از اراضي استان قم در معرض بيابان‌زايي قرار دارند.

عفتان با اشاره به شناسايي سه کانون مهم فرسايش بادي در استان قم تصريح مي‌کند: 98 هزار و 125 هکتار از اراضي اين استان در اين سه کانون فرسايش بادي قرار دارند که از اين ميزان، منطقه کوه نمک در شمال غربي قم با 37 هزار و 500 هکتار، منطقه حسين آباد ميش مس با 19 هزار و 375 هکتار و منطقه مسيله واقع در شمال شرق قم با 41 هزار و 250 هکتار، اين اراضي را تشکيل مي‌دهند.

مديرکل منابع طبيعي استان قم ادامه مي‌دهد: مطالعات نشان مي‌دهد که بيشترين عامل فرسايش در محدوده استان قم با توجه به ميزان بارندگي و موقعيت اقليمي، فرسايش بادي است.

تخريب زيستگاه‌هاي طبيعي

حفظ بوم سازگان‌هاي بياباني به منظور احترام به گونه‌هاي خلاق زمين، لازم و خردمندانه است اما در سال‌هاي اخير پديده خشکسالي و بيابان زايي اثرات نامطلوبي بر زيستگاه‌هاي طبيعي استان گذاشته است.

مديرکل حفاظت محيط زيست استان قم نيز به آثار زيانبار بيابان‌زايي بر روي زيستگاه‌هاي حيوانات و پرندگان اشاره کرد و گفت: از نظر زيستگاهي و حيات وحش حيوانات و پرندگان، برخي مناطق بياباني و در معرض بيابان‌زايي از جمله دشت مسيله از قديم الايام زيستگاه آهو و جبير و گوره خر آسيايي و ايراني بوده و حتي گزارش‌هايي از وجود يوزپلنگ وجود دارد اما در حال حاضر به علت خشکسالي و کاهش منابع آبي و از بين رفتن زيستگاه‌ها، تعداد اين گونه حيوانات بسيار کم و نادر است.

عليرضا نجيمي در عين حال خاطرنشان کرد: قابليت زيستگاهي اين منطقه براي حيوانات ذکرشده همچنان به قوت خود باقي است و ما در صدد اجراي طرح‌هايي براي احياي گونه در زيستگاه هستيم.

بر کسي پوشيده نيست که مطالعه و ساخت و بهره‌برداري از سد و عدم مديريت بهينه در اختصاص آب مورد نياز کشاورزان، اثرات بسيار ناسازگاري بر آبخيزها و اراضي کشاورزي و باغات داشته و خواهد داشت. پيامدهاي ناگوار اين مسئله در استان قم بسيار مشهود است و اگر از بزرگترها در مورد وصف زيبايي دشت مسيله سئوال شود آن وقت خواهند گفت که امروز چه بلايي بر سر اين منطقه آمده است.

غصب حقابه صدها کشاورز و باغدار پايين دست سدها که ابزاري براي احقاق حقوقشان ندارند منجر به ناپايداري اکولوژيکي، اجتماعي، اقتصادي و زيستي شده و دستاورد نامبارک اين اقدام باعث شوري و زهدارکردن اراضي کشاورزي و باغات در پايين دست شده است.

در همين زمينه رضا سيار رئيس سازمان جهاد کشاورزي استان قم حجم حقابه‌هاي کشاورزان و باغداران قمي را حدود 500 ميليون متر مکعب اعلام مي‌کند و مي‌گويد: اين حجم حقابه‌ها از دو حوزه قره‌چاي و قمرود مورد استفاده کشاورزان قرار مي‌گرفت. با قطع اين حقابه‌ها برداشت از آب‌هاي زيرزميني بيشتر شد که عواقب زيانباري براي استان قم در پي داشته و دارد.

برداشت بي‌رويه آب هاي زيرزميني

در گذشته بيشتر منابع آب آشاميدني مردم قم از سد 15 خرداد تأمين مي‌شد اما در سال‌هاي اخير به دليل خشکسالي‌هاي متوالي و عدم مصرف بهينه آب، حجم ذخيره آب اين سد به پايان رسيده و مسئولان استان مجبور به تأمين آب مورد نياز مردم از طريق برداشت‌هاي زيرزميني شدند و حتي چاه‌هاي جديدي در مناطق مختلف استان حفر کرده‌اند.

اين بي‌تدبيري مسئولان دست‌اندرکار استان در زمينه فرهنگ سازي مصرف بهينه آب نيز مزيد بر علت شده و نهادهاي مسئول زماني دست به کار شده‌اند که قم در اوج بحران کم‌آبي قرار دارد و اگر هم پيش از اين فعاليت‌هايي صورت گرفته، بسيار اندک بود و يا به تغيير نگرش شهروندان در مصرف بهينه آب و صرفه جويي کمکي نکرده است.

البته مسئولان استان قم بر سر دو راهي قرار دارند و بايد ميان ديدگاه‌هاي تجاري که بيشتر باعث افت کارايي زمين ، افزايش خشکسالي‌هاي شديد، قحطي، سيل و کم آبي مي‌شود و زندگي آينده يکي را انتخاب کنند، چراکه چالش‌هاي پيش روي آنها به سمت ثبات و پايداري بايد سوق يابد و البته زندگي آينده مردم به مراتب مهم‌تر است اما اين به معناي فراموش کردن محيط زيست طبيعي و پايداري شرايط توسعه‌اي نيست.

ناگفته نماند در سال آبي 88- 89 استان قم با 47 درصد کمتر از ميانگين ريزش‌هاي آسماني، خشکسال‌ترين سال را در بين استان‌هاي کشور تجربه کرده است.

مسئله پيشروي بيابان زماني ابعاد تاسف‌بار به خود مي‌گيرد که صرف نظر از عوامل اقليمي و محيطي (گرماي هوا، خشکسالي، وزش باد و...) که منابع طبيعي استان را دچار دگرگوني مي‌کند، خود انسان نيز در تقويت اين رونق مرگ‌آفرين سهيم بوده و مشارکت دارد.

مديرکل حفاظت محيط زيست استان قم در اين رابطه اظهار داشت: رشد فزاينده جمعيت بر منابع پايه استان فشار وارد کرده و نتيجه آن به بهره‌برداري بيش از حد مجاز از منابع آب‌هاي زيرزميني و بيلان منفي دشت و در نتيجه افت سطح سفره‌ها منجر شده است.

عليرضا نجيمي آلودگي آبهاي زيرزميني از طريق پساب‌هاي صنعتي و شهري و کشاورزي را از ديگر عوامل انساني تخريب محيط زيست طبيعي برشمرد و گفت: چراي بيش از حد دام، قطع درختان و پوشش گياهي براي بهره‌برداري افراد بومي جهت تأمين سوخت، بهره‌برداري نامناسب از اراضي شيب‌دار کشاورزي، تخريب زمين در اثر برداشت غيراصولي از معادن و... از جمله عوامل انساني است که در روند بيابان‌زايي تأثير قابل توجهي دارد.

ضرورت اجراي طرح جلوگيري از پيشروي بيابان

نتايج و اثرات منفي پيشروي بيابان ايجاب مي‌کند که برنامه کنترل فرسايش بادي و تثبيت ماسه‌هاي روان از سوي دستگاه‌هاي ذي ربط به اجرا درآيد.

در اين زمينه مديرکل منابع طبيعي استان قم از اجراي اين برنامه در مناطق بياباني قم خبر داد و گفت: فعاليتهاي اجرايي پيش بيني شده در اين برنامه مبتني بر مطالعه و جامع‌نگري خواهد بود که در قالب طرح‌هاي اجرايي ساماندهي مي‌شوند.

عفتان افزود: اين برنامه به دنبال آن است که پس از اجرا، کانون‌هاي بحراني تحت تأثير طوفان‌هاي ماسه‌اي تحت کنترل در آمده و امنيت نسبي در بخش‌هاي اقتصادي و اجتماعي اين مناطق حاکم شود و با اقدامات حفاظتي در مناطق همجوار کانون‌هاي بحراني، از گسترش آنها جلوگيري شود همچنين با اعمال مديريت علمي بر عرصه‌هاي احيا شده، تداوم و پايداري آنها در جهت بهبود اکوسيستم منطقه تضمين شود.
 
وي اولويت دادن به اقدامات پيشگيرانه از طريق فرهنگ سازي و اقدامات قانوني، کنترل فرسايش بادي در محدوده کانون‌هاي بحراني، فراهم آوردن زمينه‌هاي هرچه بيشتر مشارکت مردم در برنامه‌ريزي و اجرا، به‌کارگيري هرچه بيشتر بخش خصوصي از طريق افزايش ظرفيت‌هاي پيمانکاري، جامع‌نگري در تهيه و اجراي طرح‌ها، استفاده از دستاوردهاي علمي تحقيقاتي ملي و بين‌المللي، استفاده از فرصت‌هاي طبيعي و خدادادي جهت کاهش خسارات خشکسالي و همکاري با ساير دستگاه‌هاي استان را از جمله سياست‌هاي اجرايي اين برنامه‌ها عنوان کرد.

اعتبارات بيابان‌زدايي محدود است

وي به تشريح برنامه کنترل فرسايش بادي و تثبيت ماسه‌هاي روان پرداخت و گفت: تهيه بذر، وليد نهال، بذرکاري، بذرپاشي، نهال‌کاري و قلمه کاري را از مهم‌ترين فعاليت‌هاي اجرايي کنترل بيولوژيکي در اين طرح است.

عفتان در مورد فعاليت‌هاي کنترل فيزيکو شيميايي افزود: در مناطق بحران‌زا که تپه‌هاي ماسه‌اي بسيار فعال هستند و امکان استقرار اوليه پوشش گياهي بدون اقدامات حمايتي ميسر نيست به منظور تثبيت موقت اين عرصه‌ها و ايجاد فرصت مناسب براي استقرار و رشد گونه‌هاي گياهي از مالچ پاشي يا احداث بادشکن غير زنده استفاده مي‌شود.

وي ايجاد بادشکن در اطراف مزارع را يکي از مهم‌ترين برنامه‌هاي جلوگيري از پيشروي بيابان دانست و اظهار داشت: هدف از اجراي اين طرح، احداث بادشکن‌هاي زنده با استفاده از درختان و درختچه‌ها در اطراف مزارع و اراضي کشاورزي با مشارکت مردم است تا همزمان با تقليل سرعت باد، خطر بادزدگي و فرسايش بادي را در سطح اراضي کشاورزي کاهش دهد.

مديرکل منابع طبيعي استان قم اعتبارات برنامه جلوگيري از پيشروي بيابان در استان قم را محدود دانست و تصريح کرد: در سال گذشته حدود 60 ميليون تومان به اين طرح اختصاص يافت و امسال با اينکه اين رقم به 260 ميليون تومان رسيد اما هنوز هم با مشکلات پيش رو همخواني ندارد.

وي اضافه کرد: تاکنون حدود 450 هکتار از اراضي بياباني حاشيه روستاهاي استان قم درخت‌کاري شده است.

عفتان با تأکيد بر اجراي طرح‌هاي حفاظت از عرصه‌هاي منابع طبيعي استان تصريح کرد: جلوگيري از بوته‌کني و ورود دام به عرصه‌هايي که بر اثر عوامل طبيعي يا انساني، پوشش گياهي آن ضعيف شده و نياز به حمايت دارد، به مثابه پيشگيري قبل از درمان است زيرا در اين عرصه‌ها شرايط براي بازگشت به حالت تعادل وجود دارد و با اقدامات حفاظتي از جمله افزايش آگاهي‌هاي عمومي به منظور جلب مشارکت مردم به ويژه ساکنين مناطق بحراني يا قرق عرصه‌هاي در معرض تخريب، نيازي به اجراي پروژه‌هاي پرهزينه در آينده نخواهد بود.

انتقال پساب ورامين، بارقه اميدي بر دل کويرنشينان

در اين هياهوي تنش‌زاي بحران کمبود آب و پايين رفتن سطح آب سفره زيرزميني و به دنبال آن خطر مرگ ابدي خاک‌هاي بي‌جان مسيله بود که ناگهان خبرهاي خوشي بر روح ترک خورده کوير دميد و بارقه اميدي بر دل غم زده کويرنشينان شد. طرح انتقال پساب از دشت ورامين به دشت مسيله همان خبري بود که مسئولان با ذوق و اشتياق وافري مطرح کردند و نمايندگان مجلس و دولت که از قبل پيگير اين طرح بودند، براي به ثمر رسيدن آن مصمم‌تر شدند.

نماينده مردم قم در مجلس شوراي اسلامي در اين زمينه به مهر گفت: حداقل ميزان پساب قابل انتقال از دشت ورامين به دشت مسيله سالانه 60 ميليون متر مکعب تصويب شده است.

حجت‌الاسلام علي بنايي در مورد اجراي اين طرح گفت: هر چند که قرار شد بودجه اجراي اين طرح در سال آينده اختصاص پيدا کند اما بنا شد در شش ماهه دوم امسال عمليات اجرايي اين طرح با اختصاص اعتبارات استاني آغاز شود.

وي با اشاره به مزيت اجراي اين طرح اظهار داشت: در حال حاضر به علت کمبود آب مورد نياز و تداوم خشکسالي، دشت مسيله به اراضي خشک و بي‌آب و علف تبديل شده است و اجراي طرح انتقال پساب از ورامين به دشت مسيله مي‌تواند اين منطقه را از مرگ نجات دهد. بنايي بر لزوم توجه بيش از پيش مسئولان امر به اجراي اين پروژه در زمان مقرر تأکيد کرد و گفت: البته بايد در تهيه طرح به اين نکته توجه داشت که مقرون به صرفه‌ترين راه انتقال مورد بررسي قرار گيرد.

اما در اينجا بايد به اين نکته توجه داشته باشيم که اگر احساس شود با اضافه کردن آب به خاک مي‌توان بيابان را به زمين‌هاي کشاورزي تبديل کرد دچار اشتباه تاريخي شده‌ايم و چه بسا براي هميشه بايد احياي خاک را به فراموشي بسپاريم، چراکه احياي اين خاک‌ها ساليان سال طول مي‌کشد و اگر بخواهيم زودتر به نتيجه برسيم بايد بررسي‌هاي دقيق علمي در اين زمينه صورت گيرد.

سازمان‌هاي مردم نهاد در خواب زمستاني

در اينجا بايد به نقش تشکل‌هاي زيست محيطي و سازمان‌هاي مردم نهاد در حوزه محيط زيست اشاره شود که اين تشکل‌ها از کارايي مناسبي برخوردار نيستند و اين در حالي است که سازمان‌هاي مردم نهاد به خاطر ماهيت شان يکي از بسترهاي مفيد براي رشد آگاهي‌هاي مردم در راستاي حفاظت از محيط زيست و تشويق مردم به همفکري و همکاري در اين حوزه هستند، اما متأسفانه اين تشکل‌ها در خواب زمستاني هستند.

از سويي ديگر اهميت حفاظت از منابع طبيعي به عنوان بستر حيات و توسعه پايدار موضوع مهمي است که دست اندرکاران امور بايد با بهره گيري از ظرفيت‌هاي رسانه‌هاي جمعي و حتي دستگاه‌هاي دولتي که مسئوليت آموزش و پرورش و ارتباط بيشتر با مردم دارند آن را فرهنگ سازي کنند.

همان گونه که اشاره شد بحران حرکت شن‌هاي روان در استان قم بسيار جدي است و بايد با عزم ملي و اختصاص اعتبارات لازم براي جلوگيري از پيشروي بيابان اقدام جدي انجام داد، اما به نظر مي‌رسد حجم اعتبارات اختصاص يافته با مشکلات و آسيب‌هاي پيش رو همخواني ندارد. اين شايد آخرين فرصت براي ما و بيش از يک ميليون انسان ساکن در شهرها و روستاهاي استان قم باشد که مستقيما از تبعات بيابان‌زايي متأثر شده و کارمايه‌هاشان در برابر چشمشان دارد به يغما مي‌رود....

بيان اين نکته خالي از لطف نيست که در حال حاضر کبک بيابان‌زايي خروس مي‌خواند و اگر مسئولان امر توجه ويژه‌اي نسبت به اين پديده نداشته باشند، اي بسا در آينده‌اي نه چندان دور بايد شاهد مدفون شدن بسياري از روستاهاي استان قم در زير تلي از ماسه‌هاي بادي و شن‌هاي روان باشيم و حتي خطر رونمايي از پيشروي بيابان در خود شهر قم امري دور از انتظار نيست!


 

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن

دسته بندی موضوعات شگفت

پر بازديد ترين مطالب شگفت

کاربرانی که ممکن است شما بشناسید

!هنوز وارد سایت نشده اید

جهت ارسال لینک ، مطالب و فیلم های شگفتتان ابتدا باید وارد سایت شوید

تبلیغات

بانر تبلیغاتی